Samsun
Bandırma Vapuru, 9. Ordu Kıtaatı Müfettişliği görevini icra edecek olan Mustafa Kemal Paşa ve silah arkadaşlarını 19 Mayıs 1919’da Samsun’a ulaştıran ve Türk Millî Mücadelesinin Anadolu üzerinden başlatılmasında çok önemli bir görevi yerine getiren vapur olarak tarihimizdeki yerini almıştır. Zira Bandırma Vapuru, Millî Mücadele’nin Anadolu içlerine doğru ilerleyip tüm yurda yayılmasında büyük görevleri üstlenecek olan önemli subayları, yani Mustafa Kemal Paşa ile Karargâh Heyetini, üç günlük deniz yolculuğunun ardından İstanbul’dan Samsun’a getirmiş ve adeta bir Millet’ in kaderini taşıyan vasıta olmuştur.
İngiliz tersanelerinde inşa edilen Bandırma Vapuru 16 Aralık 1891’de Erdek seferi sırasında seyir hatası olarak Erdek’te kayalıklara bindirdi ve baş taraftan oturdu. Tam kayıp sayıldıysa da, Kaptan Andreadis satın aldı ve gemiyi oturduğu yerden kurtardı. Yedekleyerek İstanbul Haliç’te onarıma aldı. 1894’de Gemi, Osmanlı İdare-i Mahsusa ’ya satıldı ve vapura “Bandırma” adı verildi.
1910 yılında Bandırma Vapuru Osmanlı Seyr-i Sefain İdaresi’ne devredildi.
Bandırma Vapuru, I. Dünya Harbi nedeniyle nakliye gemisi olarak hizmete alındı. Ağustos 1915’te Marmara’da konvoy halinde seyrederken İngiliz HMS E-14 denizaltısı tarafından atılan torpidonun isabet etmemesi sayesinde batmaktan kurtuldu.
16 Mayıs 1919 Cuma günü öğleden sonra İstanbul Galata Rıhtımından Mustafa Kemal Paşa ve maiyetindekilerle hareket ederek 19 Mayıs 1919 Pazartesi sabahı saat 08:00’da Tütün İskelesi’nden Samsun’a ulaştırmak suretiyle Millî Kurtuluş Mücadelesinin efsane gemisi haline geldi.
1923’de Bandırma Vapuru Türkiye Seyr-i Sefain İdaresi’ne devredildi.
1924’de hizmet dışı bırakıldı.
1925’de Türkiye Seyr-i Sefain İdaresi’nin kararıyla Haliç, Balat Köprübaşı Bereket Sokağı sahilindeki gemi hurdacısı Hüseyin İlhami Söker’e satıldı ve sökülerek yok edildi.
1999 yılında dönemin Samsun Valisi Metin İlyas Aksoy tarafından alınan kararla Samsun Büyükşehir Belediyesi ve Samsun İl Özel İdaresi tarafından şu an bulunduğu yerde 300 günde aslına uygun biçimde inşa edildi. 2003 yılında Samsun Valiliği tarafından halkın hizmetine açıldı ve 2005 yılından itibaren tüm hakları Samsun Büyükşehir Belediyesine devredildi. SBB tarafından 10 aylık çalışma sonucunda Müze çevre düzenlemesi yapıldı. 2005 yılından itibaren SBB Kültür ve Sosyal İşler Dairesi Başkanlığı tarafından müze olarak işletilmektedir.
Gemi Müze’de Sergilenen Fotoğraflar, Belgeler ve Eserler
Bandırma Gemi Müze iki alan olarak teşkil edilmiştir. Gemi Müze alanı ve Açık Hava Müze alanı. Gemi orijinal Bandırma Gemisinin birebir ölçülerindedir. Gemiye çıkış yaptığınızda yerlerde bulunan yeşil renkli yönlendirme oklarını takip ederek tüm bölümleri rahatça gezebilirsiniz. Gemi’ye çıkış alanı geminin arka güverte kısmından olmaktadır. Bu bölümde tefriş salonu olarak isimlendirilen bir kamara mevcuttur.
İçeride Mustafa Kemal Paşa ve silah arkadaşlarının bir toplantı anı canlandırılır. İçeride 5 adet heykel bulunur. Dönemin ruhunu yansıtması açısından 1900’lü yılların başına ait ceviz ağacından üretilmiş orijinal masa ve sandalyeler kullanılmıştır. Masanın üzerinde ceylan derisine işlenmiş 1910 yılına ait yaklaşık 110 yıllık bir Karadeniz haritası sergilenmektedir. Mustafa Kemal Paşa heykelinin karşısında bulunan pirinçten üretilmiş saat, 8’e sabitlenerek sergilenir. Nedeni ise, Mustafa Kemal Paşa’nın Samsun Tütün İskelesi’ne 19 Mayıs sabahı saat 08:00’da çıkmış olmasıdır. Oda içerisinde duvarda ayrıca 19. yüzyılın sonlarına ait orijinal çift ahizeli telefon bulunmaktadır. 1930’lu yıllara ait yangın tüpü de Tefriş Salonu’nda sergilenen diğer eserdir. Mustafa Kemal Paşa üç günlük Samsun yolculuğunu bu kamarada geçirmiştir.
Güvertenin diğer bölümü ise; Gemi Kaptanı İsmail Hakkı (Durusu) Bey, Yardımcı Kaptan Üsküdarlı Tahsin Bey ve Şifre Kâtibi İsmail Bey’in heykellerinin yer aldığı geminin orta bölümünde bulunan Kaptan Köşkü’dür. Köşk’te ayrıca gemi pusulası, hız kontrol paneli, denge pusulası, saat vs. eserler bulunur.
Geminin ön güvertesine ilerlendiğinde yatak odası dikkat çeker. Bir kamara olarak düzenlenen alan sembolik bir tefriş içerir.
Mustafa Kemal Atatürk’ün Savarona Yatı’ndaki yatak odasına benzer şekilde dizayn edilmiş odada ceviz ağacından üretilmiş 1900’lü yıllara ait sandalye, karyola ve komodinler bulunur. Kamaranın içerisinde en dikkat çekici eser ise Mustafa Kemal Atatürk’ün kullandığı 1930’lu yıllara ait orijinal ahşap radyodur.
Yatak odasının hemen karşı çaprazından geminin ambar kısmına inilir. Ambar kısmı bir sergi alanı olarak düzenlenmiştir. Tüm alan gemide görevli tarih uzmanı, sanat tarihçi ve arkeologlardan oluşan alan rehberleri tarafından anlatılmaktadır. Sergi salonunda gerçekleştirilen sunum Mustafa Kemal Atatürk, Samsun ve Millî Mücadele üçgeninde gerçekleştirilir.
Sergi salonundaki geziye Mustafa Kemal Paşa’nın okul yıllarına ilişkin en net bilgileri içeren Harbiye’ye kaydının gerçekleştiği, 1899 yılına ait Osmanlıca askeri künye kaydının anlatımıyla başlanır. Devamında öğrencilik yıllarındaki başarılarına ve askeri dehasına değinilir. Ayrıca Mustafa Kemal Atatürk’ün Samsun’a gerçekleştirdiği yurt gezilerine dair görseller üzerinden anlatım yapılır.
Millî Mücadele’ye dair önemli görsel evrakların yer aldığı devam eden bölümde ise 9. Ordu Kıtaatı Müfettişi olarak görevlendirilmesi, İstanbul’daki faaliyetleri ve Bandırma yolculuğu hakkında bilgiler arşiv vesikalarına dayanılarak anlatılır. Görev talimatnamesi, İngiliz Vizesi, Karargâh Heyetini içeren belgeler üzerinden tarihsel bir yolculuk gerçekleştirilir. Ayrıca Mustafa Kemal Paşa’nın Samsun’a vardığını bildiren telgrafı ve Havza, Amasya, Erzurum yolculuklarına dair önemli vesikalar sergilenir.
Müzede önemle üzerinde durulan kısımlardan birisi de Mustafa Kemal Paşa’nın Samsun’a olan teveccühüdür. Samsun’un Millî Mücadele’deki önemi Mustafa Kemal Atatürk’ün anlatımından ziyaretçilere aktarılır. Yine müzede Atatürk’ün doğum gününü 19 Mayıs olarak kabul ettiğine dair belgenin sureti bulunur.
Müzenin en önemli tarihî belgelerinden biri ise; Lozan Barış Antlaşması’nın 1923 yılında Hariciye Nezareti tarafından bastırılan Osmanlıca orijinal baskısıdır.
Ayrıca; sergi salonunda Atatürk’e ait orijinal Belçika yapımı Nagant marka beylik tabancası ve kılıfı ile Dolmabahçe Sarayı’nda ve Savarona Yatı’nda giymiş olduğu kıyafetlerin replikaları yer almaktadır. Mustafa Kemal Atatürk’ün vefatının Samsun basınına yansımaları, Samsun’da gerçekleştirilen yas törenleri; Atatürk’ün vefat raporu, vasiyetnamesi ve vasiyetnamenin noter onayı Cumhuriyet arşivinden alınan suretler şeklinde sergilenir.
Mustafa Kemal Atatürk’ün yaşamı boyunca kaleme aldığı 14 kitaptan örnekler yine sergi alanında yer alan kıymetli eserlerdendir. Müzede yetişkinlere ve çocuklara ilişkin iki farklı şekilde anlatım yapılmaktadır.
Millî Mücadele Parkı ve Açık Hava Müzesi
35.000 m2 alana kurulu Millî Mücadele Parkı ve Açık Hava Müzesi bünyesinde; Çanakkale Muharebeleri ve düşmanın İzmir' den denize dökülüşünü temsil eden Türkiye'nin en uzun seramik rölyefleri, Samsun ve çevre ilçelerinden, İstiklâl Savaşı’nda kaybettiğimiz 1200 şehidimizin yer aldığı şehitler yazıtı, Millî Mücadeleyi anlatan 9 adet bronz rölyef ve yedi figürlü Millî Kurtuluş Anıtı yer almaktadır.
Rölyefler
İstiklâl Savaşı’nda verilen üstün mücadelenin ve düşmanın İzmir' den denize dökülüşünü anlatan seramik rölyeflerimiz Türkiye'nin en uzun seramik rölyefi olma özelliğini taşımaktadır.
2006 yılı içerisinde yapımına başlanan seramik rölyefler 6 aylık bir zaman diliminde tamamlanmıştır. Seramik rölyefler 300 parçadan oluşup 70 metre karelik bir sahayı kaplamaktadırlar.
Samsunlu Şehitler Yazıtı
İstiklâl Savaşı’nda Samsun ili ve ilçelerinden, kaybettiğimiz 1200’ü aşkın kahraman şehidimiz için yapılan Samsunlu Şehitler Yazıtı’nda, kahramanlarımızın isimlerine, doğum ve ölüm tarihlerine ait bilgiler verilmiştir. Bu kısım, 2006 yılında Samsun Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Eğitim Dairesi Başkanlığı tarafından yaptırılmıştır.
9 Panorama
Mustafa Kemal Atatürk'ün 19 Mayıs 1919 ' da Samsun’a çıkışının ardından başlattığı kurtuluş mücadelesi yıllarını ve yayınladığı genelgeleri temsil eden 9 adet bronz rölyef park sahamızın hemen girişinde sağ kısımda bulunmaktadır.
7 Figürlü Heykel
Verilen büyük kurtuluş mücadelesinde Atatürk’ün, Askeriyle, Efesiyle, Karadenizlisi, Erzurumlusu, Kara Fatma'sı ile ilmi ve bilimi ile tüm ulusun birlik-beraberliğini anlatan 7 figürlü anıt, parkımızın orta kısmında yer almaktadır. Bu heykel, Kültür Bakanlığı ve Samsun İl Özel İdaresi işbirliği ile 2002 yılında, Prof. Dr. Tankut Öktem' e yaptırılmıştır.
BANDIRMA GEMİ MÜZE VE MİLLÎ MÜCADELE AÇIK HAVA MÜZESİ’NİN YAPILIŞI
Bandırma Gemisi’nin yapımına Samsun İl Genel Meclisi’nin 23 Kasım 1999 tarihli kararı ve Samsun İl Özel İdaresi bütçesi imkânlarıyla, dönemin Samsun Valisi Metin İlyas Aksoy idaresinde 2000 yılı içerisinde başlanmıştır.
Samsun Valisi Muammer Güler döneminde, 15 Nisan 2001 tarihinde tamamlanarak, Gemi içi düzenlemeleri yaptırılmış ve mimar Apdi Güzel’e çevre düzenleme projesi hazırlatılmıştır.
Millî Mücadele Heykeli Kültür Bakanlığı’nca Heykeltıraş Prof. Dr. Tankut Öktem’e, Millî Kurtuluş Mücadelesi Panoraması rölyef düzenlemeleri Heykeltıraş Ragıp Çeçen’e Kültür Bakanlığı ve Samsun İl Özel İdaresi’nce 2002 yılında yaptırılmıştır.
Millî Mücadele Açık Hava Müzesi’nde bulunan eserler, Deniz, Hava ve Kara Kuvvetleri Komutanlığı’ndan temin edilmiştir. Bandırma Gemisi, meşhur Sinoplu Çetin (Taşkın) Usta ve ekibi tarafından yapılmıştır. Çetin Taşkın Usta’yı rahmet ve minnetle anıyoruz.
Samsun Büyükşehir Belediyesi sorumluluğunda olan, "Milli Mücadele" ruhunu yaşamak isteyenlerin yoğun ilgisini çeken Bandırma Gemi Müzesi ve Milli Mücadele Açık Hava Müzesi, 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı'nda ziyaretçi akınına uğradı. 2001 yılında yapılan ve 18 Mayıs 2003 yılında müze olarak hizmete giren Bandırma Müze Gemisi ve Milli Mücadele Açık Hava Müzesi'ni 2023 yılında, bugüne binlerce kişi ziyaret etti.
Bandırma Gemi Müzesi kentimiz ve ülkemiz için simge noktalardan birisi. Çok önemli bir müze. Kurtuluş Savaşı'nın başlamasında Bandırma Vapuru'nun önemli bir rolü bulunuyor. Bandırma Vapuru bundan 107 yıl önce İstanbul'dan Samsun'a getirdiği Gazi Mustafa Kemal Atatürk ve silah arkadaşları bir ülkenin tarihini değiştirdi. Bandırma Vapuru ile birlikte Samsun'a gelen Atatürk ve silah arkadaşları Kurtuluş Mücadelesi'nin ilk ateşini burada yaktı.
Müzede Mustafa Kemal Atatürk'ün vefatının Samsun basınına yansımaları, Samsun'da gerçekleştirilen yas törenleri, Atatürk'ün vefat raporu, vasiyetnamesi ve vasiyetnamenin noter onayı Cumhuriyet arşivinden alınan suretlerinin de sergilendiği müzede, Ulu Önder'in yaşamı boyunca kaleme aldığı 14 kitaptan örnekler yer alıyor.
Bandırma Vapuru'nun çıkış alanı olan arka güverte kısmında tefriş salonu olarak isimlendirilen bir kamara yer alıyor.
İçinde 5 bal mumu heykel bulunan bu kamarada, Mustafa Kemal Atatürk ve silah arkadaşlarının bir toplantı anı canlandırılıyor.
Gemi Kaptanı, Yardımcısı ve Katibi temsilen bal mumu heykellerin yer aldığı geminin orta bölümünde bulunan Kaptan Köşkü’nde pusula, hız kontrol paneli, denge pusulası gibi pek çok eser bulunuyor.
16 Mayıs 1919 tarihinde İstanbul’dan Samsun’a yolculuk eden Mustafa Kemal Paşa ve maiyeti, İtilaf Devletlerinin talebi ve İstanbul Hükümetinin görevlendirmesi sonucu, Karadeniz bölgesindeki karışıklıklara son vermek amacıyla 9. Ordu Müfettişliğine tayin edildi. Ancak kendisi, verilen görev ve emrin dışına çıkarak Türk ulusal kurtuluş savaşını başlatmış ve bu tarihten itibaren Millî Mücadele’nin lideri olarak tarih sahnesine çıkmıştır.
Bandırma Vapurunun yolculuğu dört gün sürmüştür. 19 Mayıs tarihinde Samsun’a varmasıyla tarihi yolculuğunu tamamlayan gemide Mustafa Kemal Paşa’nın dışında, karargâhında bulunan 18 kişilik bir heyet de yer almıştır:
1- Kurmay Albay Refet Bey (Bele; 3. Kol. K.)
2- Kurmay Albay Manastırlı Kazım Bey (Dirik; Müfettişlik Kur. Bşk.)
3- Dr. Albay İbrahim Tali Bey (Öngören; Müfettişlik Sağlık Bşk.)
4- Kurmay Yarbay Mehmed Arif Bey (Lakabı ‘Ayıcı’; Kurmay Bşk. Yardımcısı)
5- Kurmay Bnb. Hüsrev Bey (Gerede; Karargâh Erkan-ı Harbiyesi İstihbarat ve Siyaset Şubesi Müdürü)
6- Topçu Bnb. Kemal Bey (Doğan; Müfettişlik Topçu K.)
7- Dr. Bnb. Refik Bey (Saydam; Sağlık Bşk. Yardımcısı)
8- Yzb. Cevad Abbas (Gürer; Müfettişlik Başyaveri)
9- Yzb. Mümtaz (Tünay; Kurmay Mülhakı)
10- Yzb. İsmail Hakkı (Ede; Kurmay Mülhakı)
11- Yzb. Ali Şevket (Öndersev; Müfettişlik Emir Subayı)
12- Yzb. Mustafa Vasfi (Süsoy; Karargâh K.)
13- Ütğm. Hayati (Kurmaybaşkanı Emir Subayı ve Müfettişlik Kalem Amiri)
14- Ütğm. Arif Hikmet (Gerçekçi, Kurmay Mülhakı, sonra 3. Kor. K. Yaveri)
15- Ütğm. Abdullah (Kunt; İaşe Subayı)
16- Tğm. Muzaffer (Kılıç, Müfettişlik İkinci Yaveri)
17- Birinci Sınıf Kâtip Faik (Aybars; Şifre Kâtibi)
18- Dördüncü Sınıf Kâtip Memduh (Atasev; Şifre Kâtibi Yardımcısı)
Ayrıca kaptan olarak ise İsmail Hakkı (Durusu) ve 25 kişilik mürettebat da gemide görev almıştır.
Kaynakça:
1- https://www.samsun.gov.tr/bandirma-vapuru-tarihcesi-ve-bandirma-gemi-muze
2-https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/684/Band%C4%B1rma-Vapuru